مشكينى ، على ، اصطلاحات الاصول ، ص ( 233 - 232 ) . محقق حلى ، جعفر بن حسن ، معارج الاصول ، ص 105 . مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 1 ، ص 189 . علم الهدى ، على بن حسين ، الذريعة الى اصول الشريعة ، ج 1 ، ص 323 . سبحانى تبريزى ، جعفر ، الموجز فى اصول الفقه ، ج 2 ، 1 ، ص 230 . شهابى ، محمود ، تقريرات اصول ، ج 2 ، ص 105 . فاضل لنكرانى ، محمد ، سيرى كامل در اصول فقه ، ج 9 ، ص 157 . مجمل بالذات ر . ك : مجمل ذاتى مجمل بالعرض ر . ك : مجمل عرضى مجمل حقيقى لفظ داراى اجمال به حسب مراد استعمالى مجمل حقيقى ، مقابل مجمل حكمى بوده و به لفظى گفته مىشود كه اجمال حقيقى دارد ؛ يعنى مراد استعمالى لفظ مدلول دلالت تصديقى اولى ، ظاهر و روشن نيست . علت اجمال ، يا ذات لفظ است ، مثل : الفاظ مشترك ، و يا عامل خارجى ، مثل : همراه بودن كلام با آنچه كه براى قرينه بودن صلاحيت دارد ، كه اين امر سبب اجمال لفظ و عدم انعقاد ظهور براى آن مىگردد . در كتاب « محاضرات فى اصول الفقه » آمده است : « ثم ان المجمل تارة يكون حقيقيا و اخرى حكميا و نقصد بالاول ما كان اللفظ غير ظاهر فى المراد الاستعمالى و الاول لا يخلو من ان يكون اجماله بالذات كاللفظ المشترك او بالعرض كالكلام المحفوف بما يصلح للقرينية ، فانه يوجب اجماله و عدم انعقاد الظهور له » . « 1 * » آخوند خراسانى ، محمد كاظم بن حسين ، كفاية الاصول ، ج 1 ، ص 258 . محمدى ، على ، شرح اصول فقه ، ج 1 ، ص 332 . ذهنى تهرانى ، محمد جواد ، تحرير الفصول ، ج 3 ، ص ( 1795 - 1794 ) . اصفهانى ، محمد حسين ، الفصول الغروية فى الاصول الفقهية ، ص ( 224 - 223 ) . مجمل حكمى لفظ داراى اجمال به حسب مراد جدّى مجمل حكمى ، مقابل مجمل حقيقى بوده و عبارت است از لفظى كه در مراد استعمالى مدلول دلالت تصديقى اولى ظهور دارد ، ولى در مراد جدى مدلول دلالت تصديقى ثانى ابهام و اجمال دارد ، مثل لفظ « عالم » كه به وسيله مخصص منفصل مجملى كه بين متباينين مردد است تخصيص بخورد ، مانند : « اكرم كل عالم » كه به وسيله « لا تكرم زيدا العالم » تخصيص خورده است ، و زيد در بيرون ميان زيد بن بكر و زيد بن خالد ، مردد است و همين امر سبب اجمال مخصص و سرايت اجمال آن به عام مىشود ، ولى اين اجمال حكمى است ، نه حقيقى ، زيرا ظهور عام در عموم منعقد شده است و ازاين‌رو مجمل نمىباشد ، اما مراد جدى متكلم معلوم نيست و به همين دليل ، با آن همانند مجمل رفتار مىشود . خويى ، ابو القاسم ، محاضرات فى اصول الفقه ، ج 5 ، ص 386 . آخوند خراسانى ، محمد كاظم بن حسين ، كفاية الاصول ، ص 258 . محمدى ، على ، شرح اصول فقه ، ج 1 ، ص 333 . ذهنى تهرانى ، محمد جواد ، تحرير الفصول ، ج 3 ، ص ( 1795 - 1794 ) . اصفهانى ، محمد حسين ، الفصول الغروية فى الاصول الفقهية ، ص ( 224 - 223 ) . مجمل ذاتى لفظ داراى اجمال ناشى از ذات آن مجمل ذاتى ، از اقسام مجمل حقيقى و مقابل مجمل عرضى مىباشد و عبارت است از ، لفظى كه اجمال آن ذاتى بوده و به‌خودىخود داراى معناى روشنى نيست ، مانند : حروف مقطعه قرآن همچون « ق » ، « ن » . « مجمل ، لفظى است كه معناى روشن و ظاهرى نداشته باشد تا در مقام عمل بتوان به آن اعتماد كرد ، و آن بر دو قسم است : مجمل ذاتى و مجمل عرضى . مجمل ذاتى ، يعنى اينكه ذاتا براى آن لفظ ، معناى ظاهرى نباشد ، مثل : كلمه « رطل » كه بين رطل عراقى ، مكى و مدنى مردد است » . « 1 » مجمل ذاتى دو گونه است : 1 . گاهى مقابل مجمل ذاتى ، دليلى قرار دارد كه مبيّن ذاتى است ؛ 2 . گاهى مقابل مجمل ذاتى ، مجمل ديگرى وجود دارد . درباره رفع اجمال در هريك از اين دو نوع ، بحث شده است . « 2 » مشكينى ، على ، اصطلاحات الاصول ، ص 232 . حيدر ، محمد صنقور على ، المعجم الاصولى ، ص 48 . اصفهانى ، محمد حسين ، الفصول الغروية فى الاصول الفقهية ، ص ( 234 - 233 ) . مجمل عرضى لفظ داراى اجمال ناشى از عوامل بيرونى مجمل عرضى ، از اقسام مجمل حقيقى و مقابل مجمل ذاتى بوده و به لفظى گفته مىشود كه فى نفسه بدون دخالت عامل خارجى در عرف و لغت معناى روشنى دارد و اجمال آن از عوامل خارجى ناشى مىشود ، مانند : كلمه « مختار » كه مشترك لفظى ميان اسم فاعل و اسم مفعول است ، گرچه قبل از اعلال اجمالى ندارد ، اما پس از اعلال مجمل مىگردد ، و يا مثل لفظ عامى كه به وسيله مخصص مجهولى ، تخصيص زده شود ، مانند : « اكرم العلماء الا بعضهم » ؛ در اينجا « العلماء » كه عام است معناى روشنى نزد اهل عرف و لغت‌دانان دارد ، اما چون با مخصص مجملى مانند « بعضهم » تخصيص خورده و معناى « بعض »

--> ( 1 * ) . خويى ، ابو القاسم ، محاضرات فى اصول الفقه ، ج 5 ، ص 386 . ( 2 و 1 ) . صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 3 ، ص 444 .